İstatistik Terimleri Sözlüğü (D)

istattistik terimleri sozlugu
Dağılım (Distribution)
Bir evrenden örneklem alındığında, verilere ait göreli (relatif) frekansları açıklayan bir olasılık fonksiyonudur. Dağılımlar tipik olarak ölçülebilen değişken­ler için sürekli olabileceği gibi sayılarak elde edilen veriler için süreksiz de olabilir.
Dağılım Fonksiyonu (Distribution Function)
Bir X değişkeninin F(X) dağılım fonksiyonu, X’e eşit ya da daha küçük (<X) değişken değerli olanların toplam frekansıdır, p değişken X1, X2,…. Xp için dağılım fonksiyonu, birinci değişken için X1, ikinci değişken için X2, ….p. değişken için Xp‘ye eşit ya da daha küçük değerler fonksiyonudur.
Dağılma (Dispersion)
Bir değişkendeki puanların birbirinden farklı olma derecesine ya da değerler arasındaki değişime dağılma denir. Değerler arasındaki fark arttıkça, ölçümler daha büyük bir alana dağılacak ve geniş bir dağılma söz konusu olacaktır. Değerler bir araya yığıldığında ise, dağılma küçük olacaktır. Değişim ölçülerinden standart sapma, bir veri setine ait ölçümlerin ortalama etrafında nasıl dağıldığını gösterebilen en güvenilir ölçülerdendir. Standart sapma büyüdükçe, dağılma alanı büyür.
Dayanıklı / Kuvvetli Yöntem (Robust Procedure)
Parametrik yöntemlerin sayıltısı karşılanamadığında parametrik olmayan yöntemler seçilebilir. Ancak, tam olarak sayıltılar karşılanamasa da parametrik yöntemler kullanılabilir, çünkü parametrik yöntemler kuvvetlidir. Kuvvetli bir yöntemle, sayıltılar mükemmel olarak karşılanamasa da, örneğin veriler yaklaşık olarak normal dağılım gösteriyorsa, ihmal edilebilir miktarda hatayı göze alabiliriz.
Değişim / Dağılma (Variation)
Bir dağılımdaki gözlemlerin saçılma ya da dağılma derecesini verir. Ayrıntılı bilgi için bakınız dağılma.
Değişim / Varyasyon Katsayısı ,V (Coefficient of Variation)
Grupların değişkenlik açısından karşılaştırılmasında kullanılır. Değişim katsayısı (V), standart sapmayı ortalamanın bir yüzdesi olarak ifade eder. V değeri küçük olan bir grubun diğerine göre daha benzeşik olduğu söylenir.
 Değişim Ölçüleri (Measures of Variation)
Veriler arasındaki değişimden kaynaklanan farklılıkların istatistiksel ölçülerine denir. Bir dağılımdaki puanların birbirinden farklı olma derecesini açıklayan ve özetleyen ölçümlerdir. Ranj, varyans, standart saprna, çeyrek sapma gibi değişim ölçüleri vardır.
Değişken (Variable)
Bir şahsın, grubun veya çevrenin bir durumdan diğerine değişebilen veya bir farklılık gösterebilen herhangi bir özelliğidir. Cinsiyet, ağırlık, mesleki prestij, politik ideoloji, ırk gibi örnekler verilebilir.
Değişkenlik (Variability)
Bir değişkenin değişkenliği, değişkendeki puanların birbirinden ne kadar farklı olduğunun derecesidir.
 Delta
Örneklem büyüklüğü ve gamma’y’ birleştiren, güç tablolarında kullanılan bir değerdir.
Denek (Subjecf / Case)
Bir örneklemde ölçülen, üzerinde gözlem yapılan bireylerdir. Temel gözlem birimi olarak tanımlanır. Her bir birey gözlem birimi olduğundan, her birey bir (case) denektir. Bir birey ya da bir deneysel birim için değişkenler üzerinde yapılan ölçümleri içerir. Örneğin bir birey için alınabilen ölçümler boy, ağırlık, cinsiyet gibi değişkenlere ait olabilir. Bir birey için tüm değişkenlere ait bu ölçümler bir case gösterir. Sadece tek bir değişkene ait ölçüm ise bir gözlemdir. Bir birey için değişkenlere ait ölçümler veri dosyasında satır olarak ele alınır. Bir veri dosyası n (case sayısı) kadar satır içerir.
Deney (Experiment / Trial)
Verilerin toplanması ile sonuçlanan bir süreç veya çalışmadır. İstatistikte, bu terim araştırmacının deneyin yer aldığı durumu kontrol altına alması ile sınırlandırılır. Bir değişkenin değiştirildiği ya da manipule edildiği, diğer değişkene ait puanların ölçüldüğü ve diğer tüm değişkenlerin ise kontrol edildiği bir araştırma yöntemidir. Örneğin kan basıncının azaltılması için geliştirilen yeni bir ilacın etkisinin görü­lebilmesi için, random seçilen bir gruba yeni ilaç verilirken, diğer gruba ise var olan bir ilaç uygulanır. Burada araştırmacı, sadece ilacın etkisini gözleyebilmek için denekler üzerindeki her türlü kontrolü gerçekleştirir.
Deneysel Desen / Plan (Experimental Design)
Bir veri toplama sürecinin planlanmasına karşı gelen bir terimdir. Bir deney gerçek­leştirerek veri üretme söz konusu olabilir. İlgilenilen sorulara cevap verebilmek üzere uygun veri tiplerinin elde edilebilmesi için bir deneyi organize etmek oldukça zaman alan ve gayret gerektiren bir süreçtir. Bu süreç, deneysel desen olarak isimlendirilir.
Desiller / Onabölenler (Deciles)
Dağılımı ondalıklara (on eşit parça) bölen yüzdelik sırasıdır.
Determinasyon / Belirleme / Belirlilik Katsa­yısı, r2 (Coefficient of Determination)
Bir bağımlı değişkendeki toplam değişkenliğin bir bağımsız değişkenle açıklanılabilen değişkenlik oranına determinasyon katsayısı denir. Korelasyon katsayısının karesi alınarak bulunur. Açıklanamayan varyans oranı ise 1-r2 ile gösterilir. İki değişken arasındaki ilişki miktarı (r) 0.70 olduğunda, açıklanabilen varyans oranı (r2) 0.49′dur. Bu durumda Y puanlarında açıklanamayan varyans oranı ise, 1-0.49=0.51 olacaktır.
Dış geçerlik (External Validity)
Dış geçerlik, bir örneklem üzerinde yapılan bir araştırmanın sonuçlarının evrene genellenebilme derecesidir.
Diziler Testi (Runs Test)
Ölçmelerin zaman veya yere göre dizilmesini gerektiren çalışmalarda, ölçmenin ortalama değerinin dizide farklı noktalarda farklı olup olmadığını test etmek üzere kullanılan bir testtir. Örneklemin random olduğunu test etmek üzere geliştirilmiştir. Bir tiyatro gişesinin önünde kuyruğa giren kadın ve erkeklerin sı­rasının random olup olmadığı bu test ile test edilebilir.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (Confirmatory Factor Analysis)
Bu tür bir faktör analizinde, araştırmacı hipotez test etmek ister. Örneğin, araştırmacı değişkenlerin iki boyut oluşturduğunu, bazı değişkenlerin 1. boyutta, diğerlerinin ise 2. boyutta olduğu hipotezlerini kurar ve bunları test etmek isteyebilir. Bu amaçla yani bir hipotezi doğrulamak üzere kullanılan faktör analizine doğrulayıcı faktör analizi denir.
Doğruluk (Accuracy)
Hesaplamaların ya da tahminlerin gerçek veya doğru değerlere yakınlığı anlamına gelir.
Doğrusal Dönüştürme (Linear Transformation)
Bir değişkenin doğrusal dönüştürmesi, değişkenin her değerinin belli bir sayı ile çarpılıp daha sonra ikinci bir sayı ile toplanmasını gerektirir. Bir X değişkeninin aldığı değerler sırası ile 2,3,7 olsun. Değişkenin doğrusal dönüştürmesi her değerin 2 ile çarpılıp 5 eklenmesi ile olacaktır. Bu durumda dönüştürülmüş değişken Y olarak isimlendirilirse, o zaman Y=2X+5′dir. Böylece Y’nin değerleri sırası ile 9,11,19 olacaktır. Bu dönüştürme için diğer bir örnek, sıcaklık değişkeni için kullanılan Fahrenheit ölçeği, Santigrat ölçeğinin doğrusal dönüştürmesidir: F=1.8C+32 eşitliği kullanılarak dönüştürülür.
Doğrusal Kısıtlayıcı (Linear Constraint)
Bazı değişken değerleri ve frekansları üzerinde, şekil olarak doğrusal olma zorunluluğu getiren durumdur. Örneğin, X1,X2,….,Xn değişkenli örneklemler seçildiğinde, genelde ortalamaları değişecektir; fakat eğer sadece ortalamaları O olan örneklemler ele alınacak ise, diğer tüm örneklemler düşünülmez, değişkenler doğrusal kısıtlayıcı, ?Xi=0′a mecbur tutulur.
Doğrusal Kombinasyon (Linear Combination)
Değişkenlerin doğrusal kombinasyonu, diğer değişkenleri bir araya getirerek yeni bir değişken yaratma yoludur. Doğrusal bir kombinasyon, her bir değişkenin bir katsayı ile çarpılıp, sonuçların toplanmasıdır. Y=4X1+2X2 denkleminde, Y, X1 ve X2 değişkenlerinin kombinasyonudur.
Doğrusal Korelasyon / İlişki (Linear Correlation)
İki değişken arasındaki ilişki­nin gösterildiği bir saçılma diyagramında, ilişki bir doğru ile özetlenebiliyorsa, bu ilişki doğrusaldır. Pozitif doğrusal ilişkide, X değişkeni artarken, Y değişkeni de artma eğilimindedir. Negatif doğrusal ilişkide ise, X artarken Y azalmaktadır. Aşağıda gelir ve denetim değişkenleri arasındaki ilişkiyi gös­terir bir saçılma diyagramı görülmektedir. Bu değişkenlere ait değerleri gösteren nok­talar, bir doğru ile özetlenebilmektedir.
Doğrusal Olmayan Korelasyon / İlişki (Non-Linear Correlation)
İki değişken arasındaki ilişkinin gösterildiği bir saçılma diyagramında, ilişki bir doğru ile özetlenemiyorsa, bu doğrusal olmayan bir ilişkiyi gösterir. U veya ters U şeklinde dağılımlar söz konusu olabilir. X puanları değişirken, Y puanları sadece artma ya da sadece azalma eğiliminde değildir.
Doğrusal Olmayan Regresyon (Non-Linear Regression)
Bir bağımlı değişken ile bir veya daha fazla bağımsız (açıklayıcı) değişken arasındaki ilişkinin doğrusal olmadığı durumlarda, söz konusu olan ilişkiyi açıklamayı amaçlayan bir analizdir.
Doğrusal Regresyon (Linear Regression)
Değişkenler arasındaki ilişkinin doğrusal olduğu durumlarda kullanılan regresyon analizidir. Doğrusal regresyon, doğrusal bir ilişkiyi özetleyen en uygun doğruyu açıklayabilen bir yöntemdir. Eğer ilişki doğrusal ise, bir saçılma diyagramı üzerindeki noktalar bir doğru ile özetlenebilmektedir.
Doğrusal Regresyon Modeli (Linear Regression Model)
Basit regresyonda, Y=a + bX formunu alan bir modeldir.
Dönüştürme (Transformation)
Dönüştürme, bir değişkenin tüm değerlerini bazı matematiksel işlemler kullanarak, örneğin bir sayıyı, grup üyelerini veya bir eşitliği karekök alarak veya bir sabitle bölerek ya da çarparak değiştirebilmeye olanak verir.
Dummy / Boş Değişken (Dummy Variable)
Regresyon analizinde sınıflamalı ve sıralamalı ölçek düzeyinde olan örneğin cinsiyet ve medeni durum gibi değişkenlerin analize girebilmesi için bu değişkenlerin düzeltilmesi gerekir. Değişkenin kategori sayısının 1 eksiği kadar dummy sayısı gerçekleştirilir. Cinsiyet iki kategorili olup, dummy sayısı 1 olacaktır. Kişinin kadın olması 1 ile gösterilirse, düzeylerden biri olan erkek dışta tutularak, O kodu kişinin kadın olmadığını (erkek olduğunu) göstermek üzere kullanılır. Böylece yapay bir değişken gerçekleştirilmiş olur.
Duncan Çoklu Karşılaştırma Yöntemi (Duncan’s Procedure)
Ortalamalar arası ikili karşılaştırmaları sağlayan, Studentized ranj dağılımını temel alan çoklu karşılaştırma yöntemidir. Farklı büyüklükteki altsetler için farklı bir ranj değeri kullanır. Grup büyüklükleri eşit olmadığında kullanılır.
Dunn-Sidak Test
Bonferroni testine benzer, daha kesin bir eşitsizliğe dayalı ve biraz daha güçlü bir testtir.
Dunnett C Testi (Dunnett’s C Test)
Evren varyanslarının eşit olmasını gerektirmeyen çoklu karşılaştırma yöntemidir. F testinin anlamlı çıkması durumunda, bu analizi takiben ortalamalar arası ikili karşılaştırmalar için kullanılır.
Düzeltilmiş Belirlilik Katsayısı, R2 (Adjusted Coefficient of Determination, R2)
Bir çoklu regresyon analizinde bağımsız değişkenlerin sayısı için düzeltilmiş belirlilik katsayısıdır. Genelde farklı katsayıları ihtiva eden modelleri karşılaştırmak üzere kullanılır. Bu istatistik a) en küçük kareler regresyon doğrusunun uyum iyiliği ölçümü ve b) bağımsız değişkenlerin bağımlı değişkendeki açıkladıkları varyans oranı olarak yorumlanır.
Düzeltilmiş Korelasyon (Adjusted Correlation)
Örneklem büyüklüğüne göre yordayıcıların sayısını düzeltmek için korelasyon katsayısının düzeltilmesidir.
Düzeltilmiş Ortalama (Adjusted / Modified)
Mean) Bir kovaryet üzerindeki farklar için düzeltilen ortalamadır.
Düzgünleştirme (Smoofhing)
Zaman serisi verilerinde düzensizlikleri azaltmak üzere kulla­nılan bir tekniktir. Üstel düzleştirme (exponential smoothing) ve hareketli ortalama düzgünleştirme (moving average smoothing) teknikleri vardır.

Kaynak

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*


İşlemi yapın *